Veblen ve Gösteriş Amaçlı Tüketim

Thorstein Veblen, 19.yy'da doğmuştur. Norveçli olsa da ABD'de yaşamış ve oradan etkilenerek eserlerini ortaya koymuştur. Her ne kadar iktisadi görüşlere eleştirisel yaklaşsa da bunları sosyoloji, antropoloji, biyoloji gibi temel toplumsal bilimlere dayanarak yapmıştır. Çoğu çevrenin ortak görüşüne göre Veblen, iktisatçı olmaktan çok sosyologtur.

Kapiltalist sisteme getirdiği eleştirileriyle Karl Marx'la parelel ilerlediğini söyleyebiliriz. Ama tamamen aynı demek yanlış olur. Neoklasik iktisat çevrelerince kullanılan fizik, matematik gibi bilimlerin aksine insanın tekdüze olmadığını savunmuş ve sosyolojik, psikolojik yönleriyle tüketici davranışlarını incelemiştir. Bu sayede diyebiliriz ki Veblen, toplumbilimcidir.

Kurumsal iktisadın kurucularındandır. Ekonomik sorunları sisteme değil, kurumlara yüklemiştir. Özellikle eleştirilerinde şirketleri ele alır. Barındırdıkları kar dürtürüleri yüzünden işçiyi sörmüren şirketler, farkında olmadan bireyleri fakirleştirmekte, daha fazla kar elde etmek için ürün fiyatlarını yükseltmekte ve satın alma gücünü düşürmektedir. Zamanla ilerleyen bu süreç ekonomik sorunları beraberinde getirecektir. ABD'de 19. ve 20.yy ortalarına kadar toplumbilim anlamında Avrupa bakış açısı hakimdi. Veblen'in getirdiği kurumsal iktisadi eleştiriler, ABD'nin kendine özgü iktisadi perspekfit oluşmasını sağlamıştır. Bu bakımdan Veblen, ABD toplumunca sevilmiş ve itibar görmüştür.

En önemli eseri diyebileceğimiz "Aylak Sınıfların Teorisi"nde gösterişçi tüketim konusuna el atmış ve aylak sınıf olarak aristokratları göstermiştir. Aristokrat sınıfın zenginliğini, işçiyi sömürmesi ya da miras yoluyla elde etmesine bağlayabiliriz. Tarihsel gelişime bakacak olursak, tarımsal üretimde ihtiyaç fazlası üretimin stoklanması, zamanla özel mülkiyet kavramını geliştirmiştir. Özel mülkiyetin fazla olması da toplumsal statüyü o kadar arttırmıştır. Zamanla daha fazla özel mülkiyet elde edinim ihtiyacı doğmuştur.

Tüketici açısından tüketim teorisine mikro bazda bakmak, daha fazla persektif elde etmemizi sağlar. Gösterişçi tüketim teorisine bakacak olursak, fiyat ve talebin doğru yönlü olduğunu görürüz. Yani, fiyatı artan bir mala talep de aynı yönde artırıyorsa, o mal gösteriş için alınıyordur. Bunun açıklamasını Veblen şöyle yapmıştır. Zengin zümre, sosyal statüsünü korumak, alt takabaya onlardan olmadığını kanıtlamak için fiyatı yükselen mala rağbet eder ve ihtiyaç dışı ürün alır. Bu tüketim gereksiz ve israftır. Orta zümre de sosyal statüsünü korumak için bu tüketime yönelir ve üst tabakaya özenerek hareket eder.

Veblen, iki denge arasındaki süreci de incelemiştir. Basit tabiri ile açıklayacak olursak, denge noktasının bozulmasından dolayı değişen dengenin tekrar ilk noktaya geldiğinde ekonomistlerce yorumu tekrar aynı hale gelmesiyken, Veblen'e göre bu yanlıştır. Görünürde tekrar aynı denge noktasına gelinse bile birey artık tecrübe edinmiş ve verim kazanmıştır. İlk haliyle son halinin aynı olması beklenemez. Bundan sonraki ekonomik olaylarda daha farklı davranacaktır.